Publikacja Jedna wieś Wincentego Witosa zajmuje szczególne miejsce w dorobku pisarskim jednego z najwybitniejszych przywódców ruchu ludowego. Mimo, że tekst stanowi wyodrębniony fragment wspomnieniowej narracji Witosa, to bez wątpienia należy do tych dzieł literatury społecznej, które przekraczają ramy osobistej autobiografii, stając się świadectwem przemian na polskiej wsi przełomu XIX i XX wieku.
Autor, wybitny działacz ruchu ludowego, trzykrotny premier II Rzeczpospolitej, a zarazem chłop z podtarnowskich Wierzchosławic, w sposób prosty i niezwykle przenikliwy ukazuje świat, z którego wyrósł i który ukształtował jego postawę społeczną oraz polityczną.
Już w Moich wspomnieniach spisanych jeszcze w latach 30 XX wieku, które są budującą lekturą Wincenty Witos jednoznacznie określał swoje miejsce społeczne i źródło własnego pochodzenia, pisząc: Pochodzę z tych, których losy przez długie wieki rzucały pod nogi i na pastwę drugim, a więc z klasy chłopskiej…Gorzej jeszcze, bo w tej klasie należałem do wydziedziczonych i najbardziej upośledzonych, połykających gorzki chleb skrajnej nędzy. To poczucie głębokiego zakorzenienia w świecie chłopskim stanowiło trwały fundament jego myślenia
o społeczeństwie, historii i polityce. Witos podkreślał bowiem: Z pnia i rdzenia tej wsi wyszedłem, z nią żyłem, z nią cierpiałem, przechodząc złą i dobrą dolę. Zawsze starałem się utrzymać wszystko, co mnie z nią łączyło, łączy, a spodziewam się, łączyć będzie. Te słowa jasno wskazują, że opisywana wieś nie jest literacką konstrukcją ani metaforą, lecz realnym doświadczeniem autora, jest próbą zatrzymania pamięci o świecie, z którego wyrósł, zanim stał się jednym z najważniejszych przywódców politycznych II Rzeczpospolitej.
Publikacja jak sugestywnie wskazuje tytuł nie jest jedynie opisem konkretnej miejscowości Wierzchosławic. Witos świadomie uczynił z rodzinnej wsi model, soczewkę, przez którą obserwujemy mechanizmy życia chłopskiego pod zaborem austriackim: relacje społeczne, stosunki własnościowe, biedę, analfabetyzm, ale także solidarność, etos pracy i przywiązanie do ziemi.
Autor nie idealizuje wsi, nie ukrywa jej konfliktów ani ograniczeń, lecz opisuje ją
z perspektywy uczestnika, a nie zewnętrznego obserwatora. Szczególną wartością tej książki jest też jej autentyczność. Witos posługuje się językiem prostym, pozbawionym literackich ozdobników, bliskim mowie potocznej galicyjskiej wsi. Dzięki temu relacja ta zachowuje charakter źródła historycznego, oddaje sposób myślenia, hierarchię wartości i doświadczenia warstwy chłopskiej, która przez stulecia pozostawała na marginesie narracji narodowej. Autor pokazuje, jak z tej pozornie „małej” przestrzeni rodziła się świadomość obywatelska i polityczna, która w przyszłości miała odegrać kluczową rolę w dziejach odrodzonej Polski.
Współczesne wznowienie cząstki wspomnień Witosa jakim jest właśnie Jedna wieś wpisuje się też wyraźnie w aktualny nurt badawczy i kulturowy, który można określić mianem „odkrywania wsi na nowo”. W ostatnich latach obserwujemy bowiem rosnące zainteresowanie historią lokalną w tym mikrohistorią. Wieś przestaje być postrzegana wyłącznie jako zaplecze demograficzne czy kulturowe miasta, a coraz częściej traktowana jest jako autonomiczny podmiot historii, posiadający własny głos, pamięć i sprawczość.
Choć całość powstała w latach 30 XX wieku, odpowiada na pytania, które stawiają dziś historycy, socjologowie i antropolodzy: w jaki sposób kształtowała się świadomość społeczna chłopów galicyjskich, jak wyglądało codzienne życie wsi oraz jak lokalne doświadczenia przekładały się na procesy ogólnonarodowe.
Odpowiedzi na powyższe pytania, których udziela Witos, mają charakter osobisty, co czyni je szczególnie cennymi dla współczesnego odbiorcy.
Wznowienie Jednej wsi ma dziś znaczenie szczególne. W dobie szybkich przemian cywilizacyjnych i zanikania tradycyjnej kultury wiejskiej książka przypomina o korzeniach nowoczesnej polskiej demokracji, wyrastającej z doświadczeń lokalnych wspólnot. Jedna wieś nie jest jedynie zabytkiem piśmiennictwa ludowego ani dodatkiem do biografii Wincentego Witosa. Jest to osobiste, ważne świadectwo epoki oraz tekst, który w pełni zasługuje na miejsce w kanonie lektur poświęconych historii polskiej wsi. Pozostaje bowiem opowieścią o odpowiedzialności za wspólnotę i potrzebie uczestnictwa w życiu publicznym, wartościach, które nie tracą znaczenia niezależnie od czasu.
Materiał Partnera
